ΤΕΛΕΣΙΛΛΑ, Η ΠΟΙΗΤΡΙΑ - ΠΟΛΕΜΙΣΤΡΙΑ

ΤΕΛΕΣΙΛΛΑ, Η ΠΟΙΗΤΡΙΑ - ΠΟΛΕΜΙΣΤΡΙΑ

Όταν ο ήλιος σου χαμογελά τα σαββατιάτικα πρωινά, είναι δύσκολο να παραμείνεις σπίτι.  Ένα τέτοιο γεναριάτικο πρωινό, αφήσαμε πίσω μας την πολύβουη Αθήνα για τη γη της Αργολίδας, σπαρμένη εσπεριδοειδή και ιστορία.
Μια μικρή στάση στην πόλη του Aργους, στην πλατεία Τελέσιλλας, μας θυμίζει την ιστορία της πόλης και τη μεγάλη αρχαία ποιήτρια.
Αρχαίο Aργος... μια πόλη λαμπρή και ακμαία, μια πόλη περήφανη.  Το Aργος ήταν η μόνη πόλη - κράτος που αντιτάχθηκε στην κυριαρχία της Σπάρτης στην Πελοπόννησο.  Κι αυτή την τάση τους για ανεξαρτησία, οι Αργείτες την πλήρωσαν με αρκετούς πολέμους εναντίον τους από τους κυριαρχικούς Σπαρτιάτες και με φρικτές αιματοχυσίες.
Ήταν το 494 π.χ., όταν ο βασιλιάς Κλεομένης ηγήθηκε μιας μεγάλης στρατιάς Σπαρτιατών.  Κι ήταν αυτή τη φορά οι Σπαρτιάτες αποφασισμένοι να εξοντώσουν τους Αργείτες, να κατακτήσουν το Aργος.  Σθεναρή η αντίσταση τους αλλά ο δόλος των Σπαρτιατών οδήγησε στον αφανισμό του στρατού των Αργειτών, στο ιερό άλσος της Σήπειας.         
Η τρομερή είδηση έφτασε στην πόλη κι έριξε σε απελπισία και απόγνωση γυναίκες, γέρους και παιδιά.  Τότε ήταν που μια φωνή ξεχώρισε, μια γενναία γυναίκα.  Ήταν η ποιήτρια Τελέσιλλα, μια λεπτοκαμωμένη και φιλάσθενη κοπέλα, που τις κάλεσε σε αντίσταση.  Ήταν ένας στρατός γυναικών, που παρατάχθηκε έξω απ' τα τείχη της πόλης, ακλόνητος κι αποφασισμένος να προασπίσει τα ιερά και τα όσια της πατρίδας, να υπερασπιστεί το δίκιο και την τιμή του Aργους, να μην υποταχθεί και να μην υποκύψει.
Ο στρατός των Σπαρτιατών έφτανε αλαλάζοντας.  Μακρυμάλληδες τρομεροί αγριωποί Σπαρτιάτες, μεθυσμένοι απ' τη νίκη τους, σίγουροι πια για την κατάκτηση της πόλης - κράτους του Aργους.
Ποια έκπληξη όμως τους περίμενε πλησιάζοντας, όταν είδαν τις Αργείτισσες οπλισμένες μπροστά τους και την Τελέσιλλα στραμμένη προς τον ουρανό ν' αναπέμπει δεήσεις στους θεούς: «Ω Aρτεμη, ω Απόλλωνα! Βοηθήστε μας να σώσουμε την πατρίδα!».  Είχαν εξοντώσει τους Αργείτες όμως τώρα βρίσκονταν αντιμέτωποι με τις Αργείτισσες!
Οι προσπάθειές τους να τις τρομάξουν κι οι σποραδικές τους επιθέσεις συνάντησαν την αντίσταση των γυναικών.  Οι Αργείτισσες παρέμεναν μπροστά τους ακλόνητες.  Να έμεναν και να τις πολεμούσαν;  Aνδρες αυτοί με γυναίκες!  Κι αν ίσως τους νικούσαν;  Μεγάλη ντροπή τους περίμενε!  Οι ανδρείοι Σπαρτιάτες να ηττηθούν από γυναίκες, με επικεφαλής μια ποιήτρια!  Κι αν ίσως νικούσαν αυτοί;  Μισερή νίκη θα είχαν γιατί θα είχαν νικήσει γυναίκες.  Η αξιοπρέπεια όριζε την υποχώρησή τους.  Το Aργος σώθηκε χάρις στο θάρρος και τον ηρωισμό των γυναικών του.
Η πόλη του Aργους τίμησε κι ακόμη τιμά τη μεγάλη του ποιήτρια, τη μεγάλη ποιήτρια - πολεμίστρια Τελέσιλλα.  Από το ποιητικό της έργο σώζονται ελάχιστα αποσπάσματα,
«Την Aρτεμη τραγουδήστε, κόρες,
που αποφεύγει τον Αλφειό...»
με εξαίρεση ένα μοναδικό ποίημά της που σώθηκε ολόκληρο και παρουσιάζει τον ανταγωνισμό της Ρέας Κυβέλης και του Δία για το μοίρασμα του κόσμου,

[Ματρί Θεών]                                             [Στη Μητέρα των Θεών]
                                                                        
Ω Μνημόσυνας κόραι                                    Κόρες της Μνημοσύνης
Δευρ' έλθετε απ' ωρανώ                                ελάτε εδώ απ' τον ουρανό
και μοι συναείσατε                                        και τραγουδήστε μαζί μου
ταν ματέρα των θεών,                                   τη μητέρα των θεών,
ως ήλε πλανωμένα                                     που ήρθα, αφού περιπλανήθηκα
κατ' ώρεα και νάπας                                      στα όρη και στις πηγές
σύρουσα αβρόταν κόμαν,                              με ανεμοπαρμένα τα μαλλιά
κατωρημένα φρένας.                                     ξετρελαμένη στα βουνά.
Ο Ζεύς δ' εσιδών άναξ                                Και ο βασιλιάς ο Δίας σαν είδε
ταν Ματέρα των θεών,                                  τη μητέρα των θεών
κεραυνόν έβαλλε και                                     έριξε κεραυνό και
τα τύμπαν' ελάμβανε,                                    πήρε τα τύμπανα,
πέτρας διέρρησε και                                      έσπασε τα βράχια
τα τύμπαν' ελάμβανε                                     και πήρε τα τύμπανα.
Μάτηρ, άπιθ' εις θεούς,                                 -Μητέρα, φύγε στους θεούς
και μη κατ' όρη πλανώ,                                  και μη γυρνάς στα όρη,
μη σε χαροποί λέον-                                      γιατί τ' άγρια λιοντάρια
τες ή πολιοί λύκοι                                          και οι γκρίζοι οι λύκοι
[έδωσι πλανωμέναν.]                                    [θα σε φάνε κυνηγημένη.]
και ουκ άπειμι εις θεούς,                                -Δε θα φύγω στους θεούς
αν μη τα μέρη λάβω,                                     αν δεν πάρω μερίδια,
το μεν ήμισυ ουρανώ,                                    το μισό απ' τον ουρανό,
το δε ήμισυ Γαίας,                                         τ' άλλο μισό απ' τη γη,
πόντω το τρίτον μέρος`                              το τρίτο μέρος απ' τη θάλασσα,
χούτως απελεύσομαι,                                     κι έτσι θ' αποχωρήσω.
χαιρ' ω μεγάλα άνα                                       -Χαίρε, μεγάλη βασίλισσα,
σα Μάτερ Ολύμπω.                                        Μητέρα του Ολύμπου.

Η Τελέσιλλα έμεινε στην ιστορία για το γενναίο κι ανυπότακτο πνεύμα της.  Η ποιήτρια και οι άλλες Αργείτισσες, που δίδαξαν με το θάρρος, τη γενναιότητά, τον ηρωισμό τους.
Κανείς δεν μπορεί να σε υποδουλώσει, όταν η καρδιά σου είναι ελεύθερη κι ανυπότακτη και κρατάς το κεφάλι ψηλά!  Χαμένες μάχες δεν υπάρχουν, μόνο υποταγμένοι άνθρωποι υπάρχουν!  Οι γυναίκες γεννιόμαστε πολεμίστριες!
Η στάση μας στο Αργος και στην ιστορία του τέλειωσε.  Κινούμαστε έξω απ' την πόλη.  Οι δρόμοι των πορτοκαλεώνων απλώνονται μπροστά μας περιμένοντάς μας να τους διασχίσουμε.  Χρώματα ηλιακά μέσα στο καταχείμωνο!  Η αρχαία ιστορία αυτού του τόπου ζωντανεύει διαρκώς μπροστά στα μάτια μας μέσα από τους περίφημους και μεγαλειώδεις αρχαιολογικούς του χώρους.  Ένας τόπος γεμάτος δύναμη κι ενέργεια, ένας τόπος γεμάτος πνεύμα και ψυχή!

Ευχαριστώ για την προσοχή σας,
Ρούλα Σκούταρη

ΓΙΑ ΕΝΑΝ ΦΕΜΙΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ

 

 

 

 

 

ΓΙΑ ΕΝΑΝ ΦΕΜΙΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΑΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ

Αγαπητές φίλες / αγαπητοί φίλοι,
Πριν από μερικά χρόνια σε κάποιο μήνυμά μου είχα γράψει ότι όλες οι γυναίκες είμαστε ίδιες μέσα στη διαφορετικότητά μας. Και πράγματι, έτσι είναι. Όλες οι γυναίκες υφιστάμεθα την καταπίεση της πατριαρχίας και του σεξισμού και όλες μας αφορούν τα δυο κύρια δεινά σε βάρος του φύλου μας: η σεξιστική βία και η σεξουαλική καταπίεση.
Αυτή όμως είναι μόνο η μια πλευρά του νομίσματος. Η άλλη πλευρά αφορά τις διάφορες γυναικείες ιδιαιτερότητες και διαφορετικότητες, τις γυναίκες που δεν ανήκουν στην κυρίαρχη ομάδα των λευκών, αρτιμελών, μεσοαστών κι ετεροφυλόφιλων γυναικών.
Ένας φεμινισμός λοιπόν που θέλει ν' αγκαλιάσει όλες τις γυναίκες θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη του όλες αυτές τις διαφορετικότητες, να δεχθεί και να υποστηρίξει τα αιτήματα και την δυναμική εν γένει όλων αυτών των κατηγοριών γυναικών.
Ν' αγκαλιάσει την ανάπηρη που είναι το πρώτο θύμα της σεξιστικής βίας, σύμφωνα με τις στατιστικές, και προσπαθεί να σταθεί και να δημιουργήσει σ' έναν κόσμο φτιαγμένο από και για υγιή κι αρτιμελή άτομα.
Ν' αγκαλιάσει την μετανάστρια που προσπαθεί να επιβιώσει κάτω από ιδιαίτερα αντίξοες συνθήκες, θύμα πολλές φορές διαφόρου είδους διακινήσεων και στυγνής εκμετάλλευσης σε όλα τα επίπεδα.
Ν' αγκαλιάσει την λεσβία που καθημερινά βρίσκεται αντιμέτωπη με την περιρρέουσα ομοφοβία κι αναγκάζεται ν' αποκρύπτει την ταυτότητά της και να υφίσταται διαφόρου είδους πιέσεις από το στενό και το ευρύτερο περιβάλλον στο οποίο κινείται.
Ν' αγκαλιάσει την άνεργη που γι' αυτήν είναι ιδιαίτερα στενά τα περιθώρια επιβίωσης και η απώλεια εργασιακής και κοινωνικής θέσης την έχει αφήσει χωρίς κοινωνικά και οικονομικά ερείσματα στα πλαίσια της κοινωνίας.
Ν' αγκαλιάσει τη νέα γυναίκα και την έφηβη που προσπαθεί να βρει το δρόμο της στη ζωή και να διαμορφώσει ταυτότητα σε μια κοινωνία γεμάτη - ακόμα - προκαταλήψεις και στερεότυπα για το γυναικείο φύλο.
Όλες αυτές οι ιδιαιτερότητες και διαφορετικότητες μπορούν ν' αποτελέσουν πλούτο για τον φεμινισμό, για την ανάπτυξή του, την θεωρία του και την κινηματική του δράση.
Μπορούν να μας φέρουν κοντά σε ευρύτερες ομάδες και κατηγορίες γυναικών και πάνω απ' όλα και το κυριότερο, όλες οι γυναίκες ανεξαιρέτως να νιώσουν ότι ο φεμινισμός είναι και δικός τους και όχι ένα κομμάτι ξένο, αλλότριο και υπεράνω των δικών τους αναγκών και ιδιαιτεροτήτων.
Σε κάποιο άλλο θέμα που θα ήθελα να σταθώ είναι αυτό της γυναικείας απελευθέρωσης. Σε τι συνίσταται; Ποιοι είναι οι βασικοί πυλώνες της;
Προσωπικά, θεωρώ ότι οι δυο βασικοί πυλώνες της γυναικείας απελευθέρωσης είναι η οικονομική και η σεξουαλική απελευθέρωση.
Η οικονομική απελευθέρωση γιατί μια γυναίκα δεν μπορεί να σταθεί στα πόδια της και ν' αποκτήσει την ανεξαρτησία της αν δεν έχει το δικό της εισόδημα και τις δικές της πηγές επιβίωσης. Αν εξαρτάσαι από άλλους οικονομικά, αυτό αυτόματα σε καθιστά έρμαιο στα χέρια των άλλων και σου αφαιρεί αυτοτέλεια και αυτονομία.
Σχετικά με την σεξουαλική απελευθέρωση, θεωρώ ότι αποτελεί εξίσου σημαντικό παράγοντα της γυναικείας απελευθέρωσης. Αν μια γυναίκα δεν ορίζει η ίδια το κορμί της και την σεξουαλικότητά της δεν μπορεί να έχει και τον έλεγχο της ίδιας της εαυτής της. Επιπλέον, η σεξουαλικότητα όλων των γυναικών θα πρέπει να γίνεται δεκτή, ανεξάρτητα από το είδος και τον προσανατολισμό.
Ένας φεμινισμός που αδυνατεί να δεχθεί τόσο τις διάφορες γυναικείες ιδιαιτερότητες και διαφορετικότητες όσο και την σεξουαλική απελευθέρωση μόνο σε επικίνδυνα συντηρητικά μονοπάτια μπορεί να μας οδηγήσει. Μόνο σε ένα πισωγύρισμα κινηματικό και κοινωνικό.
Να αποκρούσουμε στα πλαίσια του κινήματός μας λογικές και αντιλήψεις που αδυνατούν ν' αντιληφθούν ένα ευρύτερο πλαίσιο θέσεων κι αρχών σχετικά με την γυναικεία απελευθέρωση, αντιλήψεις ρατσιστικές και ομοφοβικές. Να απορρίψουμε θέσεις κι απόψεις που αντανακλούν κι εκφράζουν κυρίαρχες λογικές και συντηρητικές νοοτροπίες.
Να διευρύνουμε τους ορίζοντές μας. Ο φεμινισμός δεν μπορεί να είναι ούτε μόνο «διαχειριστικός» ούτε και απλά «πολιτικός». Πάνω απ' όλα θα πρέπει να είναι απελευθερωτικός. Και για να είναι απελευθερωτικός θα πρέπει να δέχεται και ν' αναγνωρίζει αρχές κι αξίες της σεξουαλικής απελευθέρωσης των γυναικών. Να σπάει ταμπού και προκαταλήψεις. Ν' ανοίγει δρόμους στην προσωπική ζωή και έκφραση των γυναικών, να διαβλέπει τις σεξουαλικές μας ανησυχίες κι ανάγκες, να σέβεται τις σεξουαλικές ιδιαιτερότητες όλων των γυναικών.
Μόνο αυτός ο φεμινισμός είναι ικανός να μας οδηγήσει στους δρόμους και στα μονοπάτια της γυναικείας απελευθέρωσης, να μας ανοίξει ορίζοντες, να ανταποκριθεί στο όραμα της χειραφέτησης και στη θεμελίωση μιας ελεύθερης προσωπικότητας που όλες έχουμε ανάγκη.
Ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας,
Ρούλα Σκούταρη

ΣΑΠΦΩ ΚΑΙ ΣΑΠΦΙΣΜΟΣ*

ΣΑΠΦΩ ΚΑΙ ΣΑΠΦΙΣΜΟΣ*

«κι ανάμεσα σε μαλακά σκεπάσματα χνουδάτα
με προσοχή την πλάγιασε
α να `ταν πάντα το κεφάλι ν' ακουμπάς
σε τέτοιας φιλενάδας τρυφερής τα στήθη
να κράταγε για μένα δυο φορές η νύχτα ετούτη
να `ταν χρυσή Αφροδίτη μου
τέτοια μια μοίρα να μου λάχει εμένα!»

(Μετάφραση Οδυσσέα Ελύτη)

Σαπφώ και ομοερωτισμός. Η Σαπφώ που χαίρεται τον γυναικείο έρωτα, η γυναικεράστρια!
Ζώντας στα τέλη του 7ου και στις αρχές του 6ου αιώνα π.χ. στη Λέσβο, μια περιοχή που κρατά τη μητριαρχική παράδοση της Ανατολίας, ζει, χαίρεται και εκφράζει ελεύθερα τον ομοερωτισμό της. Είναι η σπουδαιότερη ποιήτρια της αρχαιότητας, η δέκατη μούσα, και η πρώτη που ανοίγει τον δρόμο στην γυναικεία ομοερωτική λογοτεχνία.
Όμως, για να προσεγγίσουμε και να κατανοήσουμε καλύτερα τη ζωή και το έργο της θα πρέπει να εξετάσουμε καταρχήν το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο έζησε και τη θέση της γυναίκας σ' αυτό. Η Λέσβος της εποχής της Σαπφώς είναι μια κοινωνία φιλελεύθερη για τις γυναίκες. Μια κοινωνία στην οποία οι γυναίκες απολάμβαναν δικαιώματα κι ελευθερίες. Συμμετείχαν στην κοινωνική και πολιτική ζωή, ήταν κάτοχοι περιουσιακών στοιχείων και διευθύντριες σχολών, κατείχαν υψηλές θέσεις στην κοινωνία της εποχής και πάνω απ' όλα, διέθεταν τον εαυτό τους και το κορμί τους όπως οι ίδιες επιθυμούσαν. Εξέφραζαν ελεύθερα κάθε πτυχή της σεξουαλικότητάς τους.
Αυτά μας μαρτυρά το έργο αλλά και ο βίος της Σαπφώς.
Η Σαπφώ καταγόταν από αριστοκρατική γενιά, ήταν κάτοχος υψηλής κοινωνικής θέσης και περιουσίας. Συμμετείχε στα κοινά και επειδή μάλιστα είχε αντιταχθεί στον τότε τύραννο της Λέσβου, Πιττακό και στην πολιτική του, είχε εξοριστεί στη Σικελία.
Όταν επέστρεψε στη Λέσβο ίδρυσε και διεύθυνε σχολή για την εκπαίδευση νεαρών κοριτσιών, όπως και άλλες γυναίκες της εποχής της διεύθυναν παρόμοιες σχολές και εκπαίδευαν τις έφηβες της αριστοκρατίας στην ποίηση, στη μουσική και στο χορό.
Μεταξύ της Σαπφώς και των μαθητριών της αλλά και μεταξύ των μαθητριών αναπτύσσονταν έντονα συναισθήματα και σχέσεις, έντονος ερωτισμός και πάθος.
Οι ίδιοι οι περιπαθείς στίχοι της Σαπφώς μας τα μαρτυρούν αυτά,

«πάλι πάλι ο έρωτας` ο έρωτας με παιδεύει
και πώς να τον παλέψω Ατθίδα μου` που
αυτός με τα φαρμάκια και τις γλύκες του
μου κόβει τα ήπατα το τέρας!
κι εσύ πάει με βαρέθηκες`
κάνεις φτερά το ξέρω για την Ανδρομέδα
ποια `ναι λοιπόν αυτή που σε ξετρέλανε
η χωριάτα που μήτε
καν πώς να κρατήσει το φουστάνι της πάνω
από τον αστράγαλο δεν ξέρει;»

(Μετάφραση Οδυσσέα Ελύτη)

Η Ατθίδα ήταν μαθήτρια και αγαπημένη της Σαπφώς και η Ανδρομέδα διεύθυνε κι αυτή στη Λέσβο μια σχολή παρόμοια μ' αυτή της Σαπφώς.
Η κλασική φιλόλογος Marion Giebel, στο ιδιαίτερα αξιόλογο βιβλίο της, «Σαπφώ», κάνει λόγο για παιδαγωγικό έρωτα κατά τα πρότυπα των Αθηνών. Όμως, θα πρέπει να τονίσουμε τα εξής. Στην αρχαία Αθήνα ο παιδαγωγικός έρωτας ίσχυε ως κοινωνικός θεσμός μεταξύ ανδρών κι έφηβων νεαρών αγοριών τη στιγμή που οι Αθηναίες ήταν ιδιαίτερα περιορισμένες χωρίς δικαιώματα κι ελευθερίες. Αφενός αυτό κι αφετέρου, στη Λέσβο του 6ου αιώνα π.χ. το φαινόμενο της γυναικείας ομοφυλοφιλίας ήταν πιθανόν διαδεδομένο σε όλο τον γυναικείο πληθυσμό άσχετα από παιδαγωγικά πλαίσια, όπως μας μαρτυρά το ακόλουθο αλλά και άλλα ποιήματα της Σαπφώς,

«μα να σ' αφήκω εγώ δε γίνεται Μίκα γλυκιά μου`
κι ας έλαχε να σ' αγαπήσουν κόρες από το σόι των Πενθελιδών
εμάς όλο παραξενιές
κάποιο μαγευτικό τραγούδι στ' άκουσμα ψάλλει
κι αηδόνια με κελαηδητό τρελό
δρόσο σταλάζοντας...»

(Μετάφραση Οδυσσέα Ελύτη)

Επίσης, η γυναικεία ομοφυλοφιλία ήταν απόλυτα αποδεκτή από την κοινωνία της εποχής αυτής. Βεβαίως, και οι γυναίκες της αρχαίας Λέσβου παντρεύονταν και τεκνοποιούσαν - και η ίδια η Σαπφώ είχε μια κόρη, την Κλεΐδα - όμως δεν φαίνεται να είχαν κανέναν περιορισμό στην έκφραση ομοερωτικών αισθημάτων και διαθέσεων καθώς και στην ελεύθερη έκφραση κάθε πλευράς της σεξουαλικότητάς τους.
Η Σαπφώ γράφει, τραγουδά και εκφράζει τον έρωτα, τον πόθο, το πάθος και την παραφορά της ακόμα για νεαρές κοπέλες και γυναίκες. Μέσα από την ποίησή της διαφαίνεται ο ίδιος ερωτισμός και μεταξύ άλλων έφηβων κοριτσιών και γυναικών της αρχαίας Λέσβου.
Ικετεύει τη Θεά της - τη Θεά του έρωτα, Αφροδίτη - να σταθεί κοντά της βοηθός και συμπαραστάτης, να της φέρει κοντά της κάποια γυναίκα αγαπημένη.
Οι στίχοι της ιδιαίτερα δυνατοί και περιπαθείς εκφράζουν την ερωτική της ένταση και την παραφορά της. Η Σαπφώ δεν ζει μέτριες καταστάσεις. Βιώνει με πάθος τον έρωτα, αφήνεται σ' αυτόν να συνταράξει την ψυχή της χωρίς έλεος και χωρίς λογική, εκφράζει ολόψυχα το ομοερωτικό της πάθος, χαίρεται με τις αγαπημένες που έχει κοντά της και λυπάται όταν πλαγιάζει μόνη της.
Ο σαπφικός έρωτας είναι ο λυσιμελής έρωτας,

«Έρος δηύτέ μ' ο λυσιμέλης δόνει γλυκύπικρον αμάχανον όρπετον...»,

όπως γράφει η ίδια. Αυτό είναι το κύριο χαρακτηριστικό του έρωτά της. Ο έρωτας που αρπάζει, υποτάσσει και κυριαρχεί όλο το είναι, που βιώνεται με την ψυχή και με το σώμα, που συνταράσσει και κλονίζει,

«...μα η καρδιά μου
στα στήθη μου από τούτο σπαρταράει
μόλις στρέψω και ιδώ σε ξεψυχάει
κι' αποσβήν' η λαλιά μου,

σαν τη γλώσσα μου κάτι να τσακίζει
σιγανή φλόγα τρέχει το κορμί μου,
θαμπωμένοι δεν βλέπουν οι οφθαλμοί μου,
κι η ακοή μου βουίζει,

ιδρώτ' από τα μέλη μου αναδίνω,
κι όλη τρέμω, πιο πράσινη στο χρώμα
κι' από χόρτο, και λέω πως λίγο ακόμα
και νεκρή θ' απομείνω.»

(Μετάφραση Παναγή Λεκατσά)

Η Σαπφώ είναι η μεγάλη αρχόντισσα του έρωτα και του πάθους. Είναι η δασκάλα του χθες και η οδηγός του σήμερα. Είναι η ποιήτρια που βίωσε κι εξέφρασε μοναδικά και πρωτοποριακά το γυναικείο ομοερωτικό συναίσθημα και πάθος. Είναι η αρχιέρεια του λυσιμελούς έρωτα. Είναι η προγόνισσα που διασχίζει το παρόν και δείχνει στο μέλλον. Είναι η προσωποποίηση της παραφοράς.
Διασχίζει τους αιώνες κι ενδυναμώνει κάθε ομοερωτική έκφραση, φωτίζει και φανερώνει τη γυναικεία ομοφυλοφιλία.
Η Σαπφώ είναι η δική μας Σαπφώ. Οι στίχοι της συντροφεύουν και συγκινούν κάθε γυναίκα που αγαπά, ερωτεύεται κι ερωτοτροπεί με γυναίκες.

Ευχαριστώ για την προσοχή σας,
Ρούλα Σκούταρη

* H γαλλική λέξη «σαπφικός», που αναφέρεται στη γυναικεία ομοφυλοφιλία, υπάρχει ήδη από το 1373 στα γαλλικά, αλλά στα ελληνικά εμφανίστηκε μόνο τον 19ο αιώνα με αυτή την έννοια (σαπφισμός).

ΠΕΡΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΦΥΛΟΥ

 

 

 

 

 

ΠΕΡΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΦΥΛΟΥ

«Δε γεννιέσαι γυναίκα, γίνεσαι. Καμιά βιολογική, ψυχολογική ή οικονομική μοίρα δεν προσδιορίζει τη μορφή με την οποία η γυναίκα παρουσιάζεται στην κοινωνία. Είναι ο πολιτισμός στο σύνολό του που παράγει αυτό το πλάσμα, που είναι ανάμεσα στον αρσενικό και τον ευνούχο και που περιγράφεται σαν θηλυκό».
Αυτά διακήρυττε στα μέσα του 20ου αιώνα η Σιμόν ντε Μπωβουάρ, στο κλασικό πλέον φεμινιστικό βιβλίο της «Το δεύτερο φύλο» ανοίγοντας το δρόμο σ' έναν προβληματισμό σχετικά με την κοινωνική κατασκευή του φύλου και με το ρόλο του πολιτισμού και της κουλτούρας στον υποβιβασμό των γυναικών, του θηλυκού.
Τι είναι όμως το «φύλο»; Στις φεμινιστικές σπουδές γίνεται διάκριση ανάμεσα στο φύλο ως διάσταση του σώματος (sex) και στο φύλο ως κοινωνικά και πολιτισμικά συγκροτημένη κατηγορία (gender).
Αλλά ακόμα και για το φύλο ως διάσταση του σώματος (sex) στην εποχή μας υπάρχουν πολλές και σοβαρές αμφισβητήσεις. Πέρα από τις περιπτώσεις εμφανούς ερμαφροδιτισμού, υπάρχουν και οι περιπτώσεις ανδρογυνίας, όπως ονομάζονται, όταν παρατηρείται σοβαρή απόκλιση των αντίστοιχων ορμονών από το γενετήσιο φύλο του ατόμου. Ακόμα, υπάρχουν και περιπτώσεις όπου η ψυχολογική ιδιοσυστασία του ατόμου δεν συνάδει με το γενετήσιο φύλο του.
Τι είναι θηλυκό και τι αρσενικό; Ανέκαθεν με απασχολούσε αυτό το ερώτημα. Αρκεί και μόνο το γενετήσιο φύλο για να καθορίσει τα πάντα στη ζωή μας; Τον τρόπο ζωής, σκέψης, ομιλίας, ερωτοτροπίας, ντυσίματος, βαδίσματος, δικαιωμάτων, σωματικής διάπλασης και ψυχοσυναισθηματικής ιδιοσυστασίας;
Ακόμα και σήμερα παρατηρούμε ότι τα πάντα γύρω μας συνεργούν και εναρμονίζονται έτσι ώστε να διαχωρίσουν τα φύλα σε δυο κατηγορίες προσδιορίζοντας ταυτόχρονα την πολιτισμικά αναμενόμενη στάση των ανθρώπων.
Από τη στιγμή ακόμα που γεννιούνται οι άνθρωποι καθορίζονται και προσδιορίζονται τα πάντα ανάλογα με το φύλο τους. Διαφορετικά χρώματα, ρούχα και παιχνίδια για κορίτσια και για αγόρια. Διαφορετικός τρόπος ζωής και διαφορετικές αναμενόμενες συμπεριφορές, διαφορετική αντίληψη για τη ζωή και τον κόσμο.
Και βέβαια, οι άνθρωποι θα πρέπει να συμμορφώνονται και να προσαρμόζονται στους κοινωνικούς ρόλους που τους αντιστοιχούν ανάλογα με το φύλο στο οποίο ανήκουν, οι άνθρωποι θα πρέπει οπωσδήποτε να ανήκουν σε ένα από τα δύο φύλα.
Οι φεμινίστριες ήταν οι πρώτες που, όπως είδαμε, αμφισβήτησαν την κοινωνική κατασκευή του φύλου και έσπευσαν να διαχωρίσουν το βιολογικό από το κοινωνικό φύλο κι αυτό γιατί οι γυναίκες ήταν αυτές που άμεσα θίγονταν από ένα πολιτισμικό οικοδόμημα που κατέτασσε άνισα τους ανθρώπους ανάλογα με το φύλο τους υποβιβάζοντας τις γυναίκες και στερώντας τους δικαιώματα.
Κατόπιν, το queer κίνημα αμφισβήτησε ακόμα και αυτή την έννοια του βιολογικού φύλου, μίλησε για την πολλαπλότητα των φύλων. Υπάρχουν άνθρωποι που βρίσκονται ή νιώθουν ότι βρίσκονται ανάμεσα στα δύο φύλα, υπάρχουν άνθρωποι που νιώθουν ότι δεν ανήκουν στο θηλυκό ή στο αρσενικό φύλο.
Πού βρισκόμαστε λοιπόν σήμερα; Η έρημη χώρα ανάμεσα στα δύο φύλα παραμένει ακόμα έρημος, άνυδρη κι ακαλλιέργητη; Και πώς οι άνθρωποι τελικά αντιλαμβάνονται το φύλο, τον εαυτό τους, τη ζωή τους;
Γινόμαστε γυναίκες αναλαμβάνοντας παραδοσιακά ανδρικούς ρόλους και άνδρες, αναλαμβάνοντας παραδοσιακά γυναικείους ρόλους. Αλίμονο αν δεν υπήρχαν αρσενικές γυναίκες και θηλυκοί άνδρες, αλίμονο αν οι διαχωρισμοί ανάμεσα στα φύλα παρέμεναν κάθετοι κι απαρέγκλιτοι.
Όμως, έχουν σήμερα οι άνθρωποι το δικαίωμα να βρίσκονται ανάμεσα στα δύο φύλα; Απ' όσο γνωρίζω, νομικά δεν αναγνωρίζεται σε κανέναν άνθρωπο αυτό το δικαίωμα. Ακόμα και στις περιπτώσεις αλλαγής φύλου, οι άνθρωποι είναι υποχρεωμένοι να διαλέξουν το άλλο φύλο. Ακόμα και στις περιπτώσεις ερμαφροδιτισμού, θα πρέπει να προσδιοριστεί το ένα ή το άλλο φύλο στο συγκεκριμένο άτομο. Τυπικά, κανείς δεν μπορεί να είναι ανάμεσα στο θηλυκό και στο αρσενικό, ενδιάμεσα φύλα δεν υπάρχουν.
Ο βιολογικός προσδιορισμός ή η ψυχολογική υπόσταση των ανθρώπων δεν μετράει. Αν κάποιος άνθρωπος βρίσκεται βιολογικά ή ψυχολογικά ανάμεσα στα δύο φύλα, αυτό είναι κάτι που θεωρείται καθαρά προσωπικό χωρίς καμία κοινωνική αναγνώριση.
Και τελικά τι είμαστε; Αυτό που γεννιόμαστε, αυτό που γινόμαστε ή αυτό που νιώθουμε; Δεν απαντώ. Απλά, με το ερώτημα αυτό θα κλείσω. Και βέβαια, ο προβληματισμός δεν τελειώνει αλλά αρχίζει από δω.

Ευχαριστώ για την προσοχή σας,
Ρούλα Σκούταρη

ΟΙ ΑΜΑΖΟΝΕΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΑΣΠΙΣΗ ΤΗΣ ΜΗΤΡΙΑΡΧΙΑΣ

ΟΙ ΑΜΑΖΟΝΕΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΑΣΠΙΣΗ ΤΗΣ ΜΗΤΡΙΑΡΧΙΑΣ

Συχνά αγαπώ να περιδιαβαίνω στις πέριξ της Ακροπόλεως οδούς και να παρατηρώ τις διάφορες αρχαιότητες. Ο Παρθενώνας και το Ηρώδειο, η Αρχαία Αγορά, ο Ναός του Ηφαίστου (Θησείο) και η Στοά του Αττάλου, ο Αρειος Πάγος. Ο Αρειος Πάγος και οι Αμαζόνες.
Εδώ θυσίασαν στον πατέρα τους, τον Θεό του πολέμου Αρη, όταν ήρθαν για να πολεμήσουν ενάντια στους Αθηναίους, ενάντια στους Έλληνες. Κι ήταν εκείνες οι μάχες πράγματι σφοδρές και ιδιαίτερα άγριες, όπως μας μαρτυρούν τα γλυπτά στις μετόπες διαφόρων ναών, από τον Παρθενώνα και τον Ναό του Ηφαίστου μέχρι την Κάτω Ιταλία και την Ανατολία. Μακρινή ανάμνηση των αμαζονομαχιών ακόμα και για κείνες τις εποχές.
Παρατηρώ τα βράχια της Ακρόπολης, τα άγρια κι απόκρημνα βράχια. Σε τούτα τα βράχια θελήσανε να σκαρφαλώσουν οι Αμαζόνες για να ελευθερώσουν τη βασίλισσά τους. Κι αγκομαχούσανε τα άλογά τους, άτια μαθημένα στις στέπες και στον ανοιχτό ορίζοντα. Κι αγωνιούσαν κι εκείνες, γυναίκες δυνατές, μαθημένες στον ανοιχτό πόλεμο της στέπας, στις μονομαχίες.
Κι η μορφή της Αντιόπης να προβάλλει πάντα αέρινη, πάνω από τα βράχια, πάνω από την Ακρόπολη. Για την τιμή τους πολέμησαν οι Αμαζόνες, για την χαμένη βασίλισσά τους, το θήραμα του Θησέα. Κι η Ελευθερά, η Ελευθερά, που κατά τον Πρέσφιλντ αγαπούσε την Αντιόπη, δυο φορές με δύναμη και ορμή πολεμούσε. Η Ελευθερά που το όνομά της σημαίνει ελευθερία. Μια γυναίκα που με αυταπάρνηση πολέμησε για την αγαπημένη της και για τον λαό της.
Τούτες οι σκέψεις με κατακλύζουν κοιτάζοντας τα άγρια τούτα βράχια. Και ήταν πράγματι πολλές οι προσβολές από τους Έλληνες, οι προσβολές και οι απώλειες. Να μνημονεύσουμε την βασίλισσα Ιππολύτη; Την Ιππολύτη που θανάτωσε ο Ηρακλής για να πάρει την περίφημη ζώνη της, σύμβολο γυναικείας δύναμης κι ανεξαρτησίας. Να θυμηθούμε κι όλες τις Αμαζόνες που σκότωσε μονομαχώντας μαζί τους; Τις αγέρωχες πολεμίστριες που έδωσαν τη ζωή τους για την υπεράσπιση της βασίλισσας και κατ' ουσίαν της ίδιας τους της ανεξαρτησίας κι ελευθερίας.
Οι Έλληνες ήταν επικίνδυνοι. Ήταν οι πατριάρχες που έρχονταν να ανατρέψουν το μητριαρχικό σύστημα αξιών, χωρίς σεβασμό στη γυναίκα, στην ελευθερία, στην ανεξαρτησία της. Ήταν οι πατριάρχες που αλύπητα χτύπησαν έναν περήφανο μητριαρχικό λαό.
Δεν είχαν άλλη επιλογή οι Αμαζόνες παρά να τους πολεμήσουν. Να αμυνθούν και να τους πολεμήσουν. Κι όχι μόνο για τις βασίλισσες κι αγαπημένες τους. Διακυβεύονταν πολύ περισσότερα πράγματα εκείνες τις ταραγμένες εποχές.
Ένα ολόκληρο κοινωνικό σύστημα, ένα σύστημα κοινωνικών αξιών, αρχών και αντιλήψεων κατέρρεε. Η μητριαρχία κατέρρεε και με βία και ορμή ανερχόταν η πατριαρχία.
Οι Αμαζόνες πολέμησαν, πολέμησαν μέχρις εσχάτων για την υπεράσπιση της μητριαρχίας, της μητριαρχικής τάξης πραγμάτων. Πολέμησαν με αυταπάρνηση θυσιάζοντας τα πάντα.
Όμως, δεν ήταν γραφτό να διασωθεί, δεν ήταν γραφτό να διασωθεί η μητριαρχία. Οι Έλληνες επικράτησαν, οι πατριαρχικοί και μισογύνηδες Έλληνες.
Να τις σκεφτείς τις Αμαζόνες. Να τις σκεφτείς τις Αμαζόνες όταν βρεθείς κάτω από την Ακρόπολη, κάτω από τα άγρια βράχια. Είναι το πιο δυναμικό αλλά και το πιο πικρό κομμάτι της ιστορίας των γυναικών. Το αίμα τους έχει ποτίσει την αττική γη. Η θυσία τους για όλες τις γενιές των γυναικών κι η ήττα τους, η κατάπτωση ενός ολόκληρου φύλου. Ο ηρωισμός τους μας φέρνει από τα αρχέγονα μονοπάτια στους σημερινούς αγώνες για την απελευθέρωση των γυναικών.
Να τις σκεφτείς τις Αμαζόνες, τις αγέρωχες και δυνατές πολεμίστριες. Τις Αμαζόνες με τις δυνατές, ηρωικές καρδιές. Τις Αμαζόνες που χαράσσουν στο μέλλον την πορεία από το χθες.

Ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας,
Ρούλα Σκούταρη

Ο μανδύας..

Αν λέω, αν,
φανερωθεί γυμνό το κτήνος
και η στοργή μείνει ένστικτο
ή η ισορροπία δεδομένο,
τότε η κόλαση και ο παράδεισος ρουτίνα θα γίνουν

Αν ξεφλουδίσω τον εγκέφαλο
θα με κατακρίνετε
Γιατί ο μανδύας, σας κρύβει
πως η διαχείριση της συσκότισης
οφείλεται αποκλειστικά στην ατομική μας δαπάνη

Αν το ερπετό σας τρομάξει,
έχετε άλλη επιλογή
Κοιτάξτε απέναντι το θηλαστικό που σας μοιάζει
Τώρα χαλαρώστε
Είσαστε ελεύθεροι να φοβηθείτε
να παθιαστείτε, να ερωτευτείτε

Ακολουθήστε το παιδί που υπάρχει μέσα σας
Ταυτιστείτε ή γίνεται γονιός του εαυτού σας
Μαλώστε ή κανακέψτε την ανάγκη σας
Ευθύνες δεν εσωκλείονται σε αυτή τη συσκευασία

Αν βαρεθείτε αυτό το έργο και ξαναπεράσετε απέναντι,
θα ευγνωμονείτε τα χαμηλά σας πόδια και το επίμηκες σώμα σας
που προσεγγίζει το έδαφος
Προφυλάσσουνε από τον κίνδυνο,
σας εξασφαλίζουν επιβίωση
και θερμοκρασία πρέπουσα
Εδώ δεν υπάρχουν ρόλοι

Ο μανδύας μου όμως
έχει λόγο ύπαρξης
Έχει συναίσθηση
Έχει δημιουργία

Φορές τον βγάζω από πάνω μου
όταν ανυπόφορη γίνεται η λογική
και αφόρητη η τρέλα
Τότε που η εξέλιξη μαθαίνει στο ερπετό να γράφει
Τότε που το θηλαστικό, διαβάζει τα γράμματα και κλαίει

Τότε, που από «εγώ» αφανίζομαι..

L.N.E

Tags: σκέψει http://angels.pblogs.gr/#ixzz2yCaQZkPd

O XΡONOΣ ΤΗΣ ΕΠΙΘΥΜΙΑΣ ΚΑΙ Η ΩΡΑ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ, Ιωάννα Πετρίδου

O XΡONOΣ ΤΗΣ ΕΠΙΘΥΜΙΑΣ ΚΑΙ Η ΩΡΑ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ, Ιωάννα Πετρίδου

O XΡONOΣ ΤΗΣ ΕΠΙΘΥΜΙΑΣ ΚΑΙ Η ΩΡΑ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ

 Σ' ένα μικρό κείμενο με τίτλο Εφήμερο (1915), ο Φρόιντ καταθέτει τις σκέψεις του πάνω στο ζήτημα της απόλαυσης της ομορφιάς σε σχέση με την περιορισμένη της διάρκεια. Αφορμή γι’ αυτό στάθηκε ο διάλογος μ’ έναν νέο ποιητή για την ομορφιά της φύσης κατά τη διάρκεια ενός περιπάτου δύο χρόνια νωρίτερα.
   Το εφήμερο της ομορφιάς της φύσης, του ανθρώπινου σώματος, ή ακόμη και της ανθρώπινης δημιουργίας, συνιστά στοιχείο της πραγματικότητας. Ωστόσο, η σκέψη για τη μοιραία απώλεια της ομορφιάς τους εμπόδιζε τον νέο ποιητή να αισθανθεί χαρά από την παρουσία της, απαξιώνοντας έτσι την ομορφιά των αντικειμένων θαυμασμού και αγάπης. Ο Φρόιντ θα υποστηρίξει το αντίθετο, λέγοντας ότι «η αξία του εφήμερου είναι ως προς τον χρόνο μια αξία σπανιότητας. Ο περιορισμός στη δυνατότητα της απόλαυσης αυξάνει τον πολύτιμο χαρακτήρα της»1.
   Η απαίτηση του ποιητή για την αιώνια παρουσία των «ωραίων πραγμάτων» είναι συνέπεια μιας επιθυμίας, μιας επιθυμίας όμως που προϋποθέτει την απουσία χρόνου. «Η απουσία χρόνου είναι ένα πράγμα που ονειρευόμαστε» θα πει ο Λακάν, «είναι αυτό που ονομάζουμε αιωνιότητα, και το όνειρο αυτό συνίσταται στο να φανταζόμαστε ότι ξυπνάμε»2. Τι σημαίνει όμως «απουσία χρόνου»; Ποια είναι η επιθυμία που μας τοποθετεί εκτός χρόνου και ποια μας εισάγει στον χρόνο;
   Αναζητώντας την αλήθεια του ονείρου θα προσφύγουμε στη μυθική της έκφραση. Ο μύθος κάνει ορατή μιαν αλήθεια που την ίδια στιγμή παραμένει βαθιά συγκαλυμμένη. Μιλά τη γλώσσα του ασυνειδήτου, που λέει την αλήθεια και παραπλανά ταυτόχρονα. Μισο-λέγεται κάτι, αλλά το μισο-λεγόμενο ορίζεται από τον Λακάν ως «ο εσωτερικός νόμος κάθε είδους εκφοράς της αλήθειας, και αυτό που το ενσαρκώνει καλύτερα είναι ο μύθος».3
   Οι μυθικοί αγώνες αναφέρονται στις ουσιαστικές περιπέτειες της ζωής, δηλαδή στις ψυχικές συγκρούσεις που καθορίζουν τη δημιουργία του ανθρώπου. Βρίσκουμε όμως στους μύθους να τίθεται εξίσου σταθερά το θέμα της σχέσης του ανθρώπου με μια μυστική, ιερή δύναμη, που κατά τον Λακάν ταυτίζεται «με τη δύναμη της σημασίας, και ειδικότερα του σημαίνοντος οργάνου της»4.
   Οι μύθοι αφηγούνται συχνά διαδοχικές γενέσεις που συνδέονται με τον χρόνο. Στη μορφή αυτή της μυθικής αφήγησης αντανακλάται το αιώνιο που ανοίγεται στον χρόνο. Ένας από τους μύθους αυτούς είναι η Θεογονία του Ησιόδου. Στην αρχή του μύθου τοποθετείται ο λόγος των Μουσών, που ξέρουν να λένε ψέματα όμοια μ’ αλήθειες και αν θέλουν, ξέρουν να ιστορούνε αλήθειες. Οι κόρες του Δία και της Μνημοσύνης ενέπνευσαν, έτσι, τραγούδι στον Ησίοδο για να μπορεί να ψάλλει «κι όσα στο μέλλον θα γεννούν κι όσα πέρασαν». Ο μύθος, δίνοντας μορφή σε μια καλυμμένη αλήθεια, δεν είναι επομένως μόνο η αφήγηση μιας ιστορίας του παρελθόντος, αλλά έχει ταυτόχρονα μια λειτουργία χρησμού. Η εξιστόρηση η ίδια δίνει τα σημαίνοντα μιας αλήθειας που καθορίζει το μέλλον.
   Αυτό που ουσιαστικά εμπλέκεται στη μυθική αφήγηση της Θεογονίας είναι η αλήθεια της δομής της ανθρώπινης ύπαρξης και της ανάπτυξής της. Η ψυχανάλυση έχει δείξει ότι η ανάπτυξη αυτή ταυτίζεται με τη διαδικασία του οιδιπόδειου συμπλέγματος, στον βαθμό που αυτό συνιστά δομική διαδικασία του υποκειμένου. Σύμφωνα με τον Λακάν, η διαδικασία αυτή ξετυλίγεται σε τρεις χρόνους, δηλαδή σε πρώτο, δεύτερο και τρίτο χρόνο, τον χρόνο της «εξόδου από το οιδιπόδειο σύμπλεγμα»5.  Αναφερόμενοι στις βασικές σκηνές και στα ουσιαστικά στοιχεία του μύθου, θα επιχειρήσουμε να δείξουμε τη λειτουργία και τη σημασία των τριών αυτών χρόνων συγκρότησης της δομής του υποκειμένου.
   Κατά τον μύθο, στην αρχή γίνεται το Χάος απ’ όπου αναφύονται η Γη και ο Έρως. Στη συνέχεια, η Γη πρώτα γεννά «ίσο με τον εαυτό της τον Ουρανό…, να τη σκεπάζει ως πέρα από παντού…»6. Ο Ουρανός, μυθική μορφή του αρχαϊκού ή φαντασιακού πατέρα, εξέρχεται ως ίσος από την Γη, μορφή της αρχαϊκής ή φαντασιακής μητέρας, μ’ ένα είδος αναπαραγωγής με διαχωρισμό, χωρίς μεσολάβηση της σεξουαλικότητας. Μια εικόνα πρωταρχικής ενότητας, δηλαδή, μια αναπαράσταση του «ενός φύλου», αναπαράσταση που στο Συμπόσιο του Πλάτωνα παίρνει τη μορφή της μυθικής εικόνας του Ανδρόγυνου. Ο Ουρανός είναι αδιαχώριστος από τη Γη, χαμένος στη διαρκή απόλαυση του σώματός της. Φοβερά ήταν τα παιδιά που γεννήθηκαν από τη Γη και τον Ουρανό, και φοβερότερος απ’ όλους ο τελευταίος γιος, ο Κρόνος, με «τον δόλιο νου του». Ο φαντασιακός πατέρας, όμως, λειτουργεί ως ανταγωνιστής του παιδιού. Μόλις αυτό γεννιέται, το κρύβει στα βάθη της Γης, δηλαδή στο εσωτερικό του μητρικού σώματος. Οι μυθικές αυτές σκηνές δίνουν έτσι μια απεικόνιση του χρόνου της πρώτης σχέσης μητέρας-παιδιού μέσα στο φαντασιακό πεδίο. Στη φάση αυτή αντιστοιχεί ο πρώτος χρόνος του οιδιπόδειου συμπλέγματος, μέσα στον οποίο, σύμφωνα με τον Λακάν, «η πατρική αρχή εισάγεται με μια καλυμμένη μορφή, ή μη φανερωμένη ακόμη»7.
   Στον πρώτο αυτό χρόνο η επιθυμία συγκροτείται ως επιθυμία της επιθυμίας της μητέρας και επομένως το παιδί ταυτίζεται με τον φαλλό, ως το αντικείμενο της επιθυμίας της μητέρας του. Έτσι, τα πρώτα λόγια που εμφανίζονται στη Θεογονία είναι τα λόγια της μητέρας Γης προς τα παιδιά της: ζητά να πληρώσουνε στον «κακούργο» (ατασθάλο) πατέρα τους, το άδικο που τραβούνε από τ’ ανόσια έργα του. Μόνο ο Κρόνος δέχεται να ικανοποιήσει την επιθυμία της μητέρας του. Ενώνεται μαζί της ενάντια στον παντοδύναμο πατέρα και εκτελεί μιαν αποτρόπαια πράξη: ευνουχίζει τον Ουρανό. Το μίσος του παιδιού, που γεννά ο ανταγωνισμός με τον φαντασιακό πατέρα, εκφράζεται ως απειλή ευνουχισμού. Φαντασιακά η απειλή αυτή παίρνει τη μορφή α-ντεκδίκησης με μια πράξη ευνουχισμού του πατέρα. Έτσι, η εκπληκτική αυτή σκηνή του μύθου δίνει έκφραση στις δύο πρωταρχικές επιθυμίες του παιδιού, αντίστοιχες των δύο εγκλημάτων του Οιδίποδα: να σκοτώσει τον πατέρα του και να παντρευτεί τη μητέρα του. Και καθώς οι δύο αυτές επιθυμίες σημαίνουν μια απουσία εγγραφής στη γενεαλογική τάξη, ο πρώτος αυτός χρόνος του οιδιπόδειου συμπλέγματος είναι στην ουσία ένας χρόνος «εκτός χρόνου».
   Ο ευνουχισμός του Ουρανού είχε τις συνέπειές του. Μετά την ικανοποίηση του μίσους, φανερώνεται η αγάπη για τον πατέρα και γεννά το συναίσθημα της ενοχής. Έτσι, από τις στάλες του αίματός του η Γη γέννησε τις Ερινύες. Τα γεννητικά όργανα του πατέρα του ο Κρόνος τα έριξε στη θάλασσα. Από τον αφρό, που σχηματίστηκε μετά από καιρό τριγύρω τους, γεννήθηκε μια κόρη, η Αφροδίτη.  Από την αρχή η Αφροδίτη είχε ως συντρόφους τον Έρωτα και τον Ίμερο. Ο ευνουχισμός του φαντασιακού πατέρα, η έλλειψή του επομένως, έχει ως συνέπεια την πρώτη εμφάνιση της σεξουαλικότητας. Η Αφροδίτη αναδύεται από τη θάλασσα ως αντικείμενο επιθυμίας, καθώς, όπως λέει ο μύθος, «απ’ την αρχή την τιμή πήρε και τον κλήρον έλαχε, να’ χη μες στους αθανάτους θεούς και τους ανθρώπους, τα χάδια τα παρθενικά και τα γλυκοχαμόγελα και τις απάτες και τη γλυκιά την ηδονή, το σμίξιμο το ερωτικό και τα γλυκά καμώματα όλα» (στ. 203-206).
   Μετά τη γέννηση της Αφροδίτης ο μύθος διηγείται πως ο Ουρανός ονομάτισε τους γιους του Τιτάνες επειδή, όπως έλεγε, «τεντώνοντας πολύ την αδικίαν έπραξαν... και θα’ ρθη ένας καιρός να το πληρώσουν» (στ. 209-210). Έτσι στο όνομα Τιτάνας (από το τιταίνω), που ως εικόνα παραπέμπει στην έννοια του φαλλού, εκφράζεται τόσο η οιδιπόδεια επιθυμία τους, όσο και το ότι σ’ έναν πρώτο χρόνο ο ευνουχισμός του πατέρα εκλαμβάνεται ως το ισοδύναμο της απόλαυσης. Άλλωστε κατά τον Πλάτωνα η εποχή του Κρόνου είναι η «χρυσή εποχή».
   Ο παντοδύναμος Κρόνος είχε μάθει από τους γονείς του «πως του ήταν πεπρωμένο κάποτε να νικηθεί από το παιδί του» (στ. 464). Έτσι, τρέμοντας μήπως πάρει κάποιος άλλος το βασιλικό του αξίωμα, κατάπινε τα παιδιά που του γεννούσε η Ρέα. Για τον λόγο αυτό ήδη από την αρχαιότητα θεωρήθηκε ότι ο Κρόνος αποτελεί προσωποποίηση του χρόνου. Είναι μια πρώτη μορφή του χρόνου, που τελειώνει πάντα παίρνοντας κάτι. Όμως η μυθική αυτή σκηνή δηλώνει μια μετατόπιση της σχέσης παιδιού-μητέρας, καθώς ο παντοδύναμος πατέρας, ο Κρόνος, στερεί τη μητέρα από τα παιδιά της. Ουσιαστικά αυτό που εκφράζεται εδώ αντιστοιχεί στον δεύτερο χρόνο του οιδιπόδειου συμπλέγματος, κατά τον οποίο, λέει ο Λακάν, «ο πατέρας επιβεβαιώνεται μέσα στη στερητική του παρουσία, στον βαθμό που είναι αυτός που υποστηρίζει τον νόμο, και αυτό δεν γίνεται πια μ’ έναν καλυμμένο τρόπο αλλά μ’ έναν τρόπο διαμεσολαβημένο από τη μητέρα, που είναι αυτή που τον καθιερώνει ως αυτόν που της επιβάλλει τον νόμο»8.
   Για να πληρώσει ο μεγάλος Κρόνος «τις κατάρες του πατέρα του και των παιδιών του που κατάπινεν» (στ. 472-473), η Ρέα, με τη βοήθεια του Ουρανού και της Γης, σώζει το τελευταίο της παιδί, τον Δία. Ως πρώτος γιος που σώζεται, ο Δίας παίρνει ένα όνομα που σημαίνει ζωή (Ζεύς). Δεν είναι τυχαίο πως από τη στιγμή της γέννησής του ο μύθος αναφέρεται στο Όνομα-του-πατέρα, τον αποκαλεί «πατέρα θεών και ανθρώπων». Ο Λακάν είπε άλλωστε ότι: «το παιδί είναι ο πατέρας του ανθρώπου». Η διάσωση του παιδιού συνιστά, έτσι, μυθική έκφραση της εισαγωγής στον τρίτο χρόνο του οιδιπόδειου συμπλέγματος.
   Το παιδί σώζεται με τη χρήση ενός υποκατάστατου. Το κρύβουν σε μια σπηλιά και αντ’ αυτού δίνουν στον Κρόνο να καταπιεί σπαργανωμένο λιθάρι. Σαν μεγάλωσε ο Δίας, ο Κρόνος, νικημένος από τις τέχνες και τη δύναμη του γιου του, ανέβασε από την κοιλιά του το λιθάρι και τα παιδιά του. Το λιθάρι, λέει ο μύθος, ο Δίας το στήριξε πάνω στη γη, στο κέντρο της, «σημάδι ν’ απομείνη αιώνιο και οι άνθρωποι οι θνητοί να το θαυμάζουν» (στ. 500). Οι σκηνές αυτές αποδίδουν με εξαιρετικό τρόπο αυτό που ο Λακάν περιέγραψε ως διαδικασία σύστασης του σημαίνοντος. Σ’ έναν πρώτο χρόνο το λιθάρι είναι σημείο που αναπαριστά τον Δία, σ’ έναν δεύτερο χρόνο εξαφανίζεται στην κοιλιά του Κρόνου, ενώ ο Δίας είναι εκεί όπου δεν αναπαρίσταται, και σ’ έναν τρίτο χρόνο το λιθάρι-σημείο γίνεται ο «ομφαλός της γης», γίνεται σημαίνον. Μέσα στη διαδικασία αυτή απεικονίζονται εξίσου οι πράξεις της αλλοτρίωσης και του αποχωρισμού, που θεμελιώνουν το υποκείμενο.....

1. Sigmund Freud, «Ehémère destinée» (1915), στο Résultats, idées, problèmes I, Παρίσι, εκδ. Gallimard, 1985, σ. 234.
2. J. Lacan, Le Séminaire XXV, Le moment de conclure, Σεμινάριο της 15ης Νοεμβρίου 1977, σ. 2.
3. J. Lacan, Le Séminaire ΧVII, L’ envers de la psychanalyse, εκδ. du Seuil, Παρίσι, 1991, σ. 127.
4. J. Lacan, Le Séminaire IV, La relation d’ objet, εκδ. du Seuil, Παρίσι, 1994, σ. 254.
5. J. Lacan, Le Séminaire V, Les formations de l’ inconscient, Κεφ. X, εκδ. du Seuil, Παρίσι, 1988.
6. Ησίοδος, Θεογονία, στ. 126-127, εκδ. Ι. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1939.
7. J. Lacan, Le Séminaire V, Les formations de l’ inconscient, ό.π., σ. 194.
8. J. Lacan, Le Séminaire V, Les formations de l’ inconscient, ό.π., σ. 194.

Το κείμενο αποτελεί απόσπασμα από το δοκίμιο της ψυχαναλύτριας Ιωάννας Πετρίδου που δημοσιεύεται στο τεύχος 26ο του περιοδικού ΕΝΕΚΕΝ που κυκλοφορεί. Η φωτογραφία είναι της  Diane Pol-Lajaima.

Αναρτήθηκε από enekenperiodiko στις 11:36 μ.μ.